Definisaun, Típu, Karakteristika no oinsá atu evita
Scamming/fraude online nee típu krime sibernetiku nebe hanesan aktus ba manipula atu hanaok osan husi vítima, maibé ita mos dalaruma rona liafuan Phishing, ida neé hanesan aktu ida husi Scam.
Maibe Scammer/golpista hanesan naran bolu ba ema nebe halo aktu krime scamming.
Maibe seda mak ita sei halo enkuantu ita sai vitima ba scamming?
Iha nee hau sei hato oinsa ita atu halo vijilansia, maibe tenki lee to hotu 😊
Saida mak Scamming/golpista?
Scamming/golpista hanesan aktu ida hodi halo habosok atu hetan benifisiu materia hanesan osan no buat nebé valor partencia ema ruma nian husi online.
Laos deit iha mundu online, atividades scamming mos mosu iha mundo real no kontinua estraga ho aktu halakon ema inocente sira nia osan/sasan ruma.
Hanesan ita hatene, buat barak nebé utiliza plataforma social media iha atividade lor-loron no hodi halo krimi scamming iha rede internet nebé sempre akontense ba ita nebé la iha konhesimentu ba ida neé.
Utilizador social media sira dalaruma la ho kuidado no fahe/share momentu sira ou informasaun sensitivu nebe la merese atu komsumu iha media social hodi atrai ema barak, no la hanoin efeitu nebé sei akontense hanesan cybercrime/krime sibernétiku.
Sei ita hanoin didiak no klean, scamming bele akontese tamba deskuidu husi utilizador sira.
Exemplu iha utilizador balu post/postam informasun sensitivu ruma iha media social nebé Scammer sira bele utiliza hodi buka klean atu hatene ita ho detalã atu beneficia sira nia aktu hodi halo asaun ba ita nia seña/numeru sekretu sira no sst.
Koñese karakteristika Scamming
Ita prosiza konhese karakteristika krime sibernetiku atu bele evita la-lais antes akontese ho nia típu Scamming hanesan tuir mai neé:
- Halo Finzidu sai hanesan pessoal ou empresa nebé mak utilizador sira koñese–jeralmente scammer sira neé sei kontaktu ita/uzuariu sira ho finzidu hanesan funsionariu governu, empresa ou dala ruma hanesan ema nebé ita koñese. Atu nuné bele atria ita nia fiar, sira mos sei utiliza identidade hanesan real atu ita bele fiar sira. Scammer mos uza trik/truke hodi muda numeru telefone nebe sei mosu iha identidade kuandu bolu mai iha nia telefone, maibe naran nebé ita hare mosu iha telefone neé laos real/falsu.
- Scammer sei hato mai ita iha problema ruma ou iha presente/premiu ruma–scammer sira mos sei hato mai ita dehan ita involve iha probema seriu ruma ou ita atu hetan prezente/premiu ruma.
- Scammer sei haruka ita atu halo asaun lalais ho urjente–sira mos sei haruka vitima foti desijaun/asaun ruma nebe ho urjenti la ho hanoin didiak. Sei ita la halo tuir sira nia orientasaun, sira sei ameasa atu kaptura ita, reporta ita autoridade.
- Scammer sei haruka ita selu/halo pagamentu ho maneira certu/lo-los–sira sei haruka ita atu selu/halo pagamentu husi trasferensia eletroniku/Banku ou rai hela iha kartaun prezente/premiu ruma no sei fo numeru ba vitima iha ikus, iha mos maneira seluk ho fo cheke ba vitima/cheke falsu, depois dehan ita ba foti iha Banku no manda ba sira.
Modelu/Tipu Scam
Scamming hanesan aktu kriminal nebé iha karateristiku barak no sira nee hotu iha nia objetivu ida deit, oinsa atu hanaok ita nia osan, tuir mai karateristiku Scam nebe prosija ita atu hatene hanesan tuir mai nee:
- Phishing
Phishing hanesan tipu scamming nebe sei aproveita ita nia neglijensia hodi manda mensajen elektroniku (email, WhatsApp & Plataforma media social seluk) nebé ho nia kontiudu notifiksasaun hanesan mai husi empresa ruma ou Banku dehan ita tenki halo verifika fila fali ita nia konta uzuariu no seña/ username & password.
Ho dadus nebé sira sei hetan, kriminoju sira sei aproveita ba sira nia interese at/krimi, exemplu hodi halo transasaun no asesu ba ita nia konta eletroniku.
- Auction Fraud/ Fraude leilaun
Ema ruma sei halo finjidu atu fan sasan ruma iha website lelaun, exemplu sira sei falsifika naran website nee hanesan lolos ho ida orijinal no ita sei la nota katak diresaun website neé falsu atu fasilita sira hodi hanaok.
- Donation Scam/doasaun
Aktu krime scammer tuir mai hanesan aproveita ita nia tulun/ajuda ho alegasaun hanesan ema subrevivente no prosija injessaun fundos/osan ba sira.
Embora ho ida neé bele realidade, maibe scammer sei utiliza konta falsu iha website scamming hodi kria konta atu robar/hanaok osan ita nian.
- Threat Scam/ameasa
Scammer sei manda email/WhatsApp no sst, sei intrudes sira nia an hanesan ema nebé servisu iha empreza ruma no sei dehan ita involve iha problema ruma no orienta ita atu selu atu nune problema refere bele resolvidu.
Oinsá atu evita Scam?
Oinsa atu evita scamming realmente la susar, xave mak ita labele fasil atu fiar ou monu ba manobra ema ruma nian iha koneksaun rede internet.
Tamba ema hotu bele finjidu atu sai ema ruma iha momentu nebé deit.
Atu detalã liu, tuir mai maneira oinsa atu evita scamming:
1. Labele partilã/share informsaun sensitivu
Informasaun sensitive ruma hanesan kartaun kreditu, konta poupansa ou ATM labele espalã ba ema ruma iha rede internet.
2. Verifika website atu asesu neé ho seguru
Scamming bele akontese wainhira ita asesu ba website ruma. Oinsá bele akontense? Exemplu ita foin login utiliza email no senã/password iha website ruma, entaun dalaruma website refere sedauk iha sertifikadu SSL (Secure Sockets Layer/Kamada Soketes Segura) portantu website refre la seguru.
Hosi akontesementu ida neé, scammer halo monitora no hanaok dadus nebe ita asesu no haruka ba website neé tamba la encrypted/kriptografados/xave.
Maibe wainhira sei la akontense sei website refere iha ona SSL, tamba ho SSL sei kriptografados/xave meting dadus nebe mak ita asesu/haruka iha websiate neé.
SSL (Secure Sockets Layer/Kamada Soketes Segura) sei halo mudansa ba protocol/protokolu HTTP (Hypertext Transfer Protocol/Protokolu Transferensia Hipertextu) ba HTTPS (Hypertext Transfer Protocol Secure/ Protokolu Transferensia Hipertextu Seguru)
3. Halo senã/password forte
Uza seña forte ho kombinasaun komplexu atu difikulta ba asesu husi ema seluk (cracker)
Ida neé atu hadok ita husi naokten identidade nebé sei utiliza husi scammer beneficia sira, exemplu manipulasun transasaun no sst.
Scammer utiliza ita nia identidade atu sistema identifika katak ida neé ita rasik mak utiliza.
4. labele fasil tuir ema nia orientasaun/manda
Ita labele fasil atu halo tuir rekezitu no obriga/forsadu husi ema nebé ita lakoñese husi telefone.
Sira normalmente sei la fo tempu ba ita hanoin atu halo asaun, tan neé buat nebe ita halo la tuir ita nia hakarak rasik ou nesecidade.
Sei sira realmente husi empreza ruma, prosija subliña katak normalmente empreza sira neé sei fo tempu ba ita antes atu halo asaun ruma, laos kontrariu.
Konklusaun
Scamming hanesan aktu nebe prejudika ema barak, maibe Scamming mos akontense tamba deskuidu husi utlilizador sira.
Maski halo prejudika ema barak, maibé scamming fasil ita atu koñese husi sira nia karateristika espesial.
Depois ita koñese sira nia karateristika no oinsa maneira atu evita, iha ona obrigatoriamente implementa buat hirak nebe ita hatene atu hases an husi scamming sira nee.
Ba ita sira nebe mak iha ona website rasik tantu privadu ou empreza no lakohi ema diskunfia ita hanesan scamming, la-lais utiliza SSL ho presu baratu husi kompañia fornesedor www.zedihost.com
Seguransa website importante ba asegura konfiasan husi visitante sira.
Hein katak artigu ida neé bele aumenta ita hotu nia vizaun kona ba scamming.